Parang Salawaku - een verhaal van traditie en toekomst

Tegenwoordig wonen er ruim 70.000 mensen in Nederland die zich (deels) als Moluks identificeren. Het grootste deel van deze mensen is, of stamt af van de Molukse KNIL-soldaten en hun gezinnen die in 1951 naar Nederland kwamen. Tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog vochten de Molukse KNIL soldaten aan de koloniale Nederlandse zijde. Na de soevereiniteitsoverdracht aan de Indonesische staat werd uiteindelijk besloten om de Molukse soldaten en delen van hun gezinnen ‘tijdelijk’ naar Nederland te verschepen, totdat de rust zou zijn wedergekeerd en er een onafhankelijke Zuid-Molukse Republiek zou kunnen worden ingericht. Deze Republik Maluku Selatan (RMS), was reeds in 1950 uitgeroepen. Ruim 75 jaar na aankomst worden de Molukse gemeenschapen in Nederland steeds meer divers en cultureel rijker. Alhoewel deze geschiedenis geldt voor een groot deel van de Molukkers in Nederland, zijn er ook veel gemeenschappen die zich niet met dit narratief of de RMS identificeren.

Voor verscheidene culturen op de Molukse eilanden symboliseert de combinatie parang salawaku de volksvrijheid. Tegenwoordig kan deze vrijheid geïnterpreteerd worden in relatie tot de RMS, die actief strijd voor een onafhankelijke Zuid-Molukse staat. Persoonlijk beschouw ik deze vrijheid meer als een vrijheid om zelf in te mogen vullen wat Moluks is en kan zijn. Los van elkaar bezitten het schild en het zwaard eveneens hun eigen betekenissen. De parang - het zwaard - wordt traditioneel gezien gemaakt van een ijzeren lemmet, met vaak een houten of hoornen heft. De parang wordt doorgaans met de rechterhand van de krijger/danser vastgehouden en symboliseert daarmee de moed van de drager. 

De salawaku - het schild - symboliseert op zijn beurt weer eigen betekenissen. Het schild werd oorspronkelijk gemaakt van hardhout, en werd ingelegd met parelmoer of schelpen. Vaak werd het schild ook gedecoreerd met voorouderlijke- of clan gerelateerde symboliek. Het woord salawaku betekent verdediger of pantser en is eveneens de naam van de boom waarvan het hout vaak gebruikt wordt om het schild te maken; de pohon salawaku, of falcataria moluccana. De salawaku wordt gedragen in de linkerhand en symboliseert de strijd voor vrede en veiligheid. 

Voorafgaand aan de strijd, werd oorspronkelijk de cakalele gedanst. Deze traditionele krijgsdans werd uitgevoerd door de ten strijde trekkende mannen, met als doel de gunst en behulpzaamheid van de voorouders te vragen. Onstuimig, maar sierlijk bewegen de dansers zich over de grond en imiteren zij aanvallende gebaren alsof zij zich al begeven op het slagveld. De ritmes van de Molukse tifa - een handzame trom gemaakt van hout en dierenvel - smelten samen met de kreten van de toeschouwers. Voorouderlijk gepresenteerde hogere machten vellen hun oordeel over de strijd op verschillende manieren. Zo kan de richting waarop een duif vliegt aangeven of de strijd gewonnen zal worden of niet… 

De cakalele als ritueel voorafgaand aan een conflict komt niet meer voor. De dans leent zich tegenwoordig als begroetingsdans en als toonbeeld of demonstratie van Molukse tradities. Ook geldt de cakalele als inspiratie voor andere culturele uitingen. Zo ook in de tekst van dit lied uit de jaren ’70: 
 

Cakalele tarian tanah aku Cakalele, de dans van mijn land 

Bulu ayam, parang salawaku Kippenveren, parang salawaku 

Lenso bakibar, di ujung parang De zakdoek wappert aan mijn parang 

Lihat kami main sekarang Kijk ons dansen 

Deze tekst komt voor in een lied van de muziekgroep Beilohy Group van het eiland Saparua en beschrijft de cakalele bulu ayam. Deze specifieke vorm van de dans dankt zijn naam aan de kippenveren die dansers in hun hoofdtooi dragen - bulu ayam betekent kippenveren.  

Na de ceremoniële cakalele dans trokken de krijgers ten strijde. Dat de parang salawaku het bekendste oorlogsgerei is weten we niet alleen vanuit Molukse orale tradities en liederen, maar wordt ook verteld in de geschreven bronnen over historische veldslagen en hun deelnemers. De bekendste daarvan is Kapitan Pattimura, de titel van verzetsheld Thomas Matulessia. Pattimura, zoals hij in de volksmond wordt genoemd, leidde in 1817 een gewapende opstand tegen de Nederlands overheersing. Hoewel hij deze opstand zelf niet overleefde, geldt hij als een Molukse volksheld door zijn verzet tegen de overheerser. De vele afbeeldingen en kunstwerken gemaakt van Pattimura en zijn oorlog in 1817, laten vrijwel allemaal zien dat hij en zijn troepen ten strijde trekken met de parang salawaku.  

Het belang van Pattimura als boegbeeld van de strijd voor volksvrijheid en als onderdeel van een (centraal) Molukse identiteit blijkt uit deze vele representaties. Voor veel Molukkers in Nederland met name met wortels op de centraal Molukse eilanden zoals Seram, Ambon, Haruku, Saparua en Nusa Laut, heeft Pattimura een status als vrijheidsstrijder. Zo heeft hij verschillende standbeelden, zijn zowel een Ambonese universiteit als vliegveld naar hem vernoemd, en staat hij - met zijn parang - afgebeeld op het 1000 rupiah biljet. De Beilohy Group vereeuwigt zijn verhaal in het lied Sedjarah Thomas Matulessy, de geschiedenis van Thomas Matulessy: 
 

Dengan parang salawaku é Met zijn parang salawaku  

Sioh mama é  Oh moeder 

Menetang kaum pendjadja é Strijden tegen de overheerser 

Di pantai Waisisil é Op het Waisisil strand

Voor Molukkers in Nederland is de symboliek van de parang salawaku lichtelijk verschoven. Hoewel de parang salawaku nog steeds concepten van moed en vrede representeren, is dit beeld deels verlegd naar zowel de individuele als collectieve identiteit en gemoedsrust. Zowel op persoonlijk als gemeenschappelijk vlak zijn Molukkers in Nederland op zoek naar identiteiten die constant in beweging zijn. Molukse kunstenaars en makers schuwen het niet om objecten en gebruiken zoals de parang salawaku en de cakalele dans met een hedendaagse blik te interpreteren. 

De kunstenaar Nunue Salawaku laat bijvoorbeeld via Instagram zien hoe hij salawaku schilden in overleg met Molukse aanvragers personaliseert naar hun familiegeschiedenissen. Op deze manier wordt het schild in een passieve vorm als huiselijk interieurdesign, meegenomen in de identiteitsvorming van de bewoners.  

Multidisciplinaire maker James Noya, bekend onder zijn kunstenaarsnaam Hatutamelen maakte een salawaku voor de tentoonstelling When Things Are Beings in het Stedelijk Museum Amsterdam. Bijzonder aan deze specifieke salawaku is dat de traditionele symbolen die van oudsher vaak op de voorkant te vinden waren, verplaatst zijn naar de achterkant van het schild. De kunstenaar wil ons hiermee herinneren dat traditionele cultuurdragers geen uitleg verschuldigd zijn over de kunst die zij maken. 

Werk van Hatutamelen is in de nieuwe zaal Crafting New Narratives van de tentoonstelling Kruispunt Rotterdam te zien en in het museumcafe van Wereldmuseum Rotterdam. Crafting New Narratives | Wereldmuseum Rotterdam 

Dualiteiten komen voor in vele wereldculturen. Deze dualiteiten kunnen een worsteling tussen traditie en toekomst representeren die voortkomt uit een dekoloniale zoektocht naar identiteit. Zo ook de Molukse parang salawaku. De eenheid van een parang salawaku is op zich al een dualiteit: tegelijk een wapen en schild, aanval en verdediging, actief en passief. Voor mij persoonlijk is de parang salawaku een heel duidelijke representatie van deze dekoloniale worstelingen.  

De parang die iedereen binnen de Molukse gemeenschappen meedragen in hun eigen vorm, symboliseert de strijd voor een eigen narratief, waarin eenieder zelf zeggenschap houdt over wie zij zijn als individu én collectief. De salawaku verdedigt een Molukse kern, gemoedsrust, de innerlijke vrede. Tezamen symboliseren ze een 'diasporale' Molukker in Nederland. Al snijdend hervormt die constant diens eigen identiteit, wetend dat diens kern altijd beschermd wordt. Verenigd in haar dualiteit, zoals de parang en de salawaku. 

Reïnda Hullij is PhD kandidaat in Muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht met specifieke interesse in traditionele en Inheemse muziekpraktijken. Zijn ervaring als voormalig collectie assistent bij Museum Maluku helpen hem in zijn studie naar Moluks-Nederlandse identiteitsvormen door muziek als onderdeel van het IMPRODECO onderzoeksproject.