Hoe culturen doorleven in muziek, samples en beats van nu

Muziek reist. Over grenzen, door generaties en langs momenten van onderdrukking, ontmoeting en creativiteit. Veel van de muziek die we vandaag horen — van hiphop en pop tot elektronische dance — draagt sporen van Afrikaanse, Europese en Amerikaanse tradities. Ritmes, instrumenten en muzikale ideeën zijn nooit stil blijven staan. Ze zijn steeds opnieuw aangepast, vermengd en doorgegeven. Dit wereldverhaal laat zien hoe cultuur blijft voortleven in muziek, beats en samples van nu.

Bekijk beknopte versie

Muziek als drager van cultuur

Tussen de 17e en 19e eeuw werden miljoenen mensen uit Afrika onder dwang naar Noord- en Zuid-Amerika gebracht via de trans-Atlantische slavenhandel. Zij namen hun muzikale kennis mee: complexe ritmes, zangvormen, instrumenten en het idee dat muziek een sociale en spirituele functie heeft. In Noord-Amerika werd het maken van muziek door slavenhouders sterk beperkt. Trommels werden vaak verboden, omdat slavenhouders wisten dat ritmes konden worden gebruikt om te communiceren over grote afstanden.

Toch verdween de muziek die meekwam uit Afrika niet. Ze veranderde van vorm. Afrikaanse muzikale principes, zoals herhaling, syncopering en vraag-en-antwoordstructuren — leefden voort in field hollers, work songs en spirituals. Deze zangvormen boden saamhorigheid en houvast tijdens zware arbeid en religieuze bijeenkomsten. Uit deze muzikale praktijken ontwikkelde zich rond 1900 de blues, een genre waarin persoonlijke expressie, emotie en improvisatie centraal stonden.

Diorama van dansende en musicerende tot slaaf gemaakten (TM-A-6371)

Van blues naar jazz en verder

Blues vormde de basis voor de jazz, die in het begin van de 20e eeuw ontstond in New Orleans. Hier kwamen Afrikaanse ritmes samen met Europese harmonieën en fanfare-instrumenten. Jazz introduceerde improvisatie als kernwaarde en groeide uit tot een internationale muziekstijl. Vanuit jazz ontwikkelden zich nieuwe genres zoals swing, rhythm and blues, soul en funk.

Funk legde de nadruk op groove en ritme en werd vanaf de jaren zestig een belangrijke inspiratiebron voor latere muziek. Toen in de jaren zeventig hiphop ontstond in de Bronx, grepen DJ’s terug op funk- en soulplaten. Door het herhalen van ritmische fragmenten — breakbeats — en het toevoegen van gesproken teksten werd een nieuwe muzikale taal geboren. Daarmee sloot hiphop opnieuw aan bij Afrikaanse tradities van storytelling en ritmische communicatie.

Meer vrijheid in het zuiden van Amerika

In het Caraïbisch gebied en Zuid-Amerika kregen tot slaaf gemaakten vaak meer ruimte om muziek te blijven maken. Hier bleven Afrikaanse rituele tradities zichtbaarder aanwezig en vermengden zij zich met Europese dans- en religieuze muziek. Zo ontstonden genres als rumba, son, samba, candomblé en vodou-muziek. Deze muziekstijlen behielden hun sterke percussieve karakter en sociale functie.

De Conga (ook wel de tumbadora genoemd) heeft, net als de apinti, Afrikaanse wortels en wordt zowel muzikaal als ritueel gebruikt. In rumba en son (Cuba) is de conga een dragend ritme-instrument. In samba (Brazilië) vormt hij samen met andere trommels de ritmische basis. In candomblé en vodou-muziek heeft de trom een spirituele functie en wordt hij gebruikt om met de geestenwereld te communiceren.

Conga Tumbadora (RV-3975-1)

'Conga "Los Hoyas", enkel-vellige trom ('tumbadora')’. Santiago de Cuba., 1993. Fotograaf Elisabeth den Otter. (TM-20068846)

Via grammofoonplaten en radio reisden deze muziekstromingen in de 20e eeuw de wereld over. Muziek die in Amerika was ontstaan, vond zijn weg terug naar Afrika en inspireerde daar nieuwe vormen. Zo ontwikkelde zich in West-Afrika highlife, en later afrobeat, waarin Afrikaanse percussie werd gecombineerd met jazz, funk en soul.

Ritme als taal

In veel Afrikaanse culturen zijn trommels meer dan alleen muziekinstrumenten: ze functioneren als communicatiemiddel, ritueel object en drager van geschiedenis. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de apinti, de bekendste trom uit de Afro-Surinaamse cultuur, met wortels in West-Afrika. De apinti wordt uit één stuk hout gesneden en bespeeld door een man die tegelijkertijd drumt en danst, met de trom tussen zijn benen geklemd.

De trom werd en wordt gebruikt bij sociale, politieke en religieuze feesten en speelt een belangrijke rol in muziekstijlen zoals kawina, een vandaag de dag nog steeds populaire Surinaamse muziekvorm. In het verleden had de apinti echter ook een andere, krachtige functie: hij diende als communicatiemiddel. Met specifieke ritmes konden boodschappen over grote afstanden worden doorgegeven. Er wordt zelfs gezegd dat slavenhouders de apinti vreesden, omdat de trom kon oproepen tot opstand en zo symbool stond voor verzet en verbondenheid.

De apinti is naast kawina ook te horen in winti-muziek, kaseko, folkloristische voorstellingen en soms in moderne fusion. Modern fusion is muziek waarin hedendaagse stijlen worden gecombineerd met invloeden uit verschillende culturele en muzikale tradities, zoals hiphop. Zo blijft de trom zowel in traditionele als hedendaagse muziek een belangrijk onderdeel van de Afro-Surinaamse cultuur.

Apinti trom uit Suriname, 1900-1960 (RV-3975-1)

De kalimba, ook wel sanza of duimpiano genoemd, is een traditioneel Afrikaans lamellofoon. Het instrument bestaat uit metalen of plantaardige tongen op een houten klankkast en wordt met de duimen bespeeld. In verschillende regio’s draagt het instrument namen als mbira, likembe, sansi of kisaanj. De toonhoogte wordt bepaald door de lengte en positie van de tongen.

Luister hieronder naar de lamellofoon.

TM-6094-1

Het instrument wordt gebruikt om zang te begeleiden en verhalen en spirituele of historische thema’s uit te drukken. Via de Afrikaanse diaspora verspreidde het zich naar de Amerika’s. In Jamaica heet het de rumbabox en wordt het gebruikt in onder andere mento en soms in Rastafari-muziek, waar het een basritme kan verzorgen. Rastafari-muziek komt voort uit de Rastafari-beweging op Jamaica en draait om spiritualiteit, Afrikaanse identiteit en verzet tegen onderdrukking. Tegenwoordig klinkt de kalimba zowel in traditionele muziek als in pop, soul, muziek met verschillende culturele herkomst en elektronische producties, en vormt hij een brug tussen verleden en heden.

Beats & identiteit

Voor veel jonge makers is muziek meer dan entertainment: het is een manier om hun culturele achtergrond te onderzoeken, te bevragen en zichtbaar te maken. In een wereld waarin identiteit steeds vaker hybride is, biedt muziek ruimte om persoonlijke ervaringen te verbinden met een collectieve geschiedenis. Door traditionele ritmes, instrumenten en zangvormen te verwerken in moderne producties ontstaat een muzikale taal die zowel geworteld als eigentijds is.

Dat zien we bijvoorbeeld bij Burna Boy, die Afrobeat inzet om verhalen te vertellen over koloniale geschiedenis, Afrikaanse trots en hedendaagse diaspora. Zijn muziek bouwt voort op traditionele West-Afrikaanse ritmes, maar klinkt tegelijk onmiskenbaar modern. Ook Rosalía verbindt verleden en heden door flamenco, een muziekstijl met Roma-, Arabische en Andalusische invloeden – te combineren met pop en elektronische beats. Daarmee maakt zij een eeuwenoude traditie relevant voor een nieuw, jong publiek.

In hiphop is deze doorwerking al langer zichtbaar. Eén van de grootste artiesten van nu, Kendrick Lamar, gebruikt jazz, funk en gospel – genres die voortkomen uit de Afro-Amerikaanse geschiedenis, om thema’s als racisme, identiteit en gemeenschap te verkennen. Zijn muziek laat horen hoe historische muzikale vormen een krachtig middel blijven voor hedendaags maatschappelijk commentaar. Ook Beyoncé verweeft Afrikaanse en Afro-diasporische verwijzingen in haar werk, zowel muzikaal als visueel, en plaatst zo cultureel erfgoed midden in de populaire cultuur.